Wprowadzenie

Instytucja ograniczenia zbywalności udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością stanowi jeden z podstawowych mechanizmów ochrony stabilności właścicielskiej spółki oraz zabezpieczenia interesów jej wspólników. Ustawodawca, przyznając wspólnikom możliwość uzależnienia rozporządzenia udziałami od zgody spółki lub jej organów, zmierzał do zachowania osobowego charakteru spółki z o.o. oraz zapewnienia wspólnikom wpływu na skład osobowy podmiotu.

W praktyce obrotu gospodarczego często pojawiają się jednak sytuacje, w których wspólnik zamierza dokonać zbycia udziałów pomimo braku wymaganej zgody zgromadzenia wspólników albo zarządu. Powstaje zatem pytanie o skuteczność takiej czynności oraz o granice dopuszczalności ograniczeń przewidzianych w umowie spółki.

Charakter prawny ograniczeń zbywalności udziałów

Zgodnie z art. 182 § 1 k.s.h. umowa spółki może ograniczyć lub uzależnić zbycie udziałów od zgody spółki. Najczęściej kompetencja do wyrażenia zgody przyznawana jest zarządowi albo zgromadzeniu wspólników.

Postanowienia tego rodzaju pełnią istotną funkcję korporacyjną, umożliwiając wspólnikom kontrolę nad zmianami w strukturze właścicielskiej spółki. W szczególności mają one na celu:

• ochronę przed wejściem do spółki podmiotów nieakceptowanych przez wspólników,
• utrzymanie równowagi korporacyjnej,
• zabezpieczenie interesów ekonomicznych wspólników,
• zachowanie zaufania pomiędzy uczestnikami spółki.

Jednocześnie należy podkreślić, iż dopuszczalność ograniczenia zbywalności udziałów nie oznacza możliwości całkowitego wyłączenia prawa wspólnika do rozporządzania udziałem. Zarówno przepisy kodeksowe, jak i ich wykładnia doktrynalna oraz judykatura konsekwentnie stoją na stanowisku, iż udziały w spółce z o.o. nie mogą stać się faktycznie niezbywalne.

Skuteczność zbycia udziałów dokonanego bez wymaganej zgody

W przypadku gdy umowa spółki przewiduje obowiązek uzyskania zgody zgromadzenia wspólników na zbycie udziałów, dokonanie czynności rozporządzającej bez uzyskania takiej zgody nie prowadzi do skutecznego przeniesienia udziałów.

W orzecznictwie przyjmuje się, że czynność taka stanowi tzw. negotium claudicans, a więc czynność niezupełną, dotkniętą stanem bezskuteczności zawieszonej (Wyrok SN z 9.02.2007 r., III CSK 311/06, LEX nr 274197). Oznacza to, iż umowa zbycia udziałów pozostaje nieskuteczna do czasu wyrażenia wymaganej zgody przez właściwy organ spółki.

W konsekwencji:

• nabywca nie uzyskuje statusu wspólnika,
• nie może wykonywać praw korporacyjnych ani majątkowych wynikających z udziałów,
• wobec spółki wspólnikiem nadal pozostaje zbywca.

Dopiero udzielenie zgody, zarówno uprzednio, jak i następczo prowadzi do pełnej skuteczności czynności prawnej. Umowa zbycia udziałów zawarta bez wymaganej zgody pozostaje bezskuteczna zarówno wobec spółki, jak i w relacjach pomiędzy stronami do czasu sanowania czynności poprzez udzielenie zgody.

Kompetencja sądu rejestrowego

W sytuacji odmowy wyrażenia zgody przez spółkę wspólnik może wystąpić do sądu rejestrowego o udzielenie zezwolenia na zbycie udziałów.

Zgodnie z art. 182 § 3 k.s.h. przesłanką udzielenia zgody przez sąd jest istnienie „ważnych powodów”. Ustawodawca celowo posłużył się przesłanką ważnych powodów, umożliwiając sądowi uwzględnienie całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę zarówno interes wspólnika, jak i interes spółki oraz pozostałych wspólników.

Do ważnych powodów należą:

• trwały konflikt pomiędzy wspólnikami,
• utratę zaufania,
• brak możliwości dalszej współpracy,
• istotną zmianę sytuacji życiowej (choroba, wyjazd) lub majątkowej wspólnika.

W przypadku wyrażenia zgody przez sąd rejestrowy spółka uzyskuje możliwość wskazania innego nabywcy udziałów w terminie wyznaczonym przez sąd. Jeżeli wskazany nabywca nie uiści ustalonej ceny w terminie określonym po uprzednim zasięgnięciu opinii biegłego powołanego w sprawie, wspólnik odzyskuje uprawnienie do swobodnego rozporządzania udziałami.

Ochrona wspólnika przed przymusowym pozostawaniem w spółce

Na szczególną uwagę zasługuje stanowisko prezentowane w doktrynie przez Mateusza Rodzynkiewicza, zgodnie z którym przepisy art. 182 § 3–5 k.s.h. mają charakter dyspozytywny, co oznacza możliwość modyfikacji przewidzianych tam mechanizmów przez umowę spółki.

Autor wskazuje jednak trafnie, iż wyłączenie kompetencji sądu rejestrowego jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy umowa spółki przewiduje alternatywną, niezależną procedurę rozjemczą dotyczącą udzielenia zgody na zbycie udziałów, wskazania nabywcy oraz ustalenia ceny.

Jak podkreśla M. Rodzynkiewicz, odmienne rozwiązanie prowadziłoby do sytuacji, w której wspólnik stawałby się „zakładnikiem” decyzji spółki. W praktyce mogłoby to bowiem doprowadzić do skutku tożsamego z całkowitym zakazem zbywania udziałów, co należy uznać za niedopuszczalne.

Umowne procedury rozjemcze dotyczące zgody na zbycie udziałów

Co do zasady dopuszczalne jest wyłączenie w umowie spółki kognicji sądu rejestrowego w zakresie rozstrzygania o zgodzie na zbycie udziałów.

W praktyce umowy spółek często przewidują dodatkowe mechanizmy ochronne, takie jak:

• prawo pierwszeństwa nabycia udziałów przez dotychczasowych wspólników,
• możliwość wskazania alternatywnego nabywcy przez zgromadzenie wspólników,
• określenie sposobu ustalania ceny udziałów.

Postanowienia tego rodzaju pozostają zgodne z art. 182 k.s.h., pod warunkiem że nie prowadzą do całkowitego uniemożliwienia wspólnikowi zbycia udziałów.

W szczególności za niedopuszczalne należałoby uznać takie interpretowanie umowy spółki, które umożliwiałoby pozostałym wspólnikom trwałe blokowanie transakcji poprzez brak podjęcia uchwały.

Podsumowanie

Art. 182 k.s.h. ustanawia równowagę pomiędzy interesem wspólnika w zakresie swobodnego dysponowania udziałami, a interesem spółki i pozostałych wspólników w zachowaniu kontroli nad strukturą właścicielską.

Zbycie udziałów dokonane bez wymaganej zgody zgromadzenia wspólników pozostaje czynnością bezskuteczną do czasu wyrażenia stosownej zgody przez właściwy organ albo uzyskania zezwolenia sądu rejestrowego.

Jednocześnie zarówno przepisy kodeksowe, jak i dominujące stanowiska doktryny oraz judykatury jednoznacznie wskazują, iż ograniczenia przewidziane w umowie spółki nie mogą prowadzić do faktycznego uczynienia udziałów niezbywalnymi ani do trwałego pozbawienia wspólnika możliwości opuszczenia spółki.