Najnowsze orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące opodatkowania fundacji rodzinnych wpisuje się w coraz wyraźniejszą linię orzeczniczą, w której sądy administracyjne korygują restrykcyjne podejście organów podatkowych do stosowania zwolnień przewidzianych w ustawie o fundacji rodzinnej oraz w ustawie o CIT. Sprawa ma istotne znaczenie praktyczne, ponieważ dotyczy jednego z kluczowych zagadnień konstrukcyjnych fundacji rodzinnej zakresu dopuszczalnej aktywności inwestycyjnej oraz konsekwencji podatkowych czerpania dochodów z zagranicznych struktur transparentnych podatkowo.

Punktem wyjścia był wniosek o interpretację indywidualną złożony przez przedsiębiorcę planującego wniesienie do fundacji rodzinnej udziałów w zagranicznych spółkach osobowych, w tym podmiotach prawa kajmańskiego i luksemburskiego. Spółki te miały charakter transparentny podatkowo, a więc same nie były podatnikami podatku dochodowego – opodatkowanie następowało na poziomie ich wspólników. Model zakładał, że przed wniesieniem udziałów do fundacji zyski trafiałyby bezpośrednio do fundatora, natomiast po wniesieniu – do fundacji rodzinnej. Kluczowe pytanie dotyczyło tego, czy dochody uzyskiwane przez fundację z takich podmiotów mogą korzystać ze zwolnienia podmiotowego w CIT przewidzianego dla fundacji rodzinnych.

Organ podatkowy przyjął wykładnię zawężającą. Uznał, że fundacja rodzinna może korzystać ze zwolnienia jedynie w odniesieniu do uczestnictwa w podmiotach będących podatnikami CIT, a zagraniczne spółki osobowe transparentne podatkowo nie spełniają tego kryterium i nie mogą być uznane za „podmioty o podobnym charakterze” do tych wskazanych w ustawie (art. 5 ust. 1 pkt. 3 ustawy o fundacjach rodzinnych). W konsekwencji organ zakwalifikował taką aktywność jako wykraczającą poza dozwolony zakres działalności fundacji rodzinnej i odmówił prawa do zwolnienia.

Stanowisko to zostało zakwestionowane przez sądy administracyjne obu instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że przepisy nie uzależniają kwalifikacji „podobnego charakteru” od statusu podatnika CIT. Zdaniem sądu interpretacja organu prowadziła do nieuprawnionego dopisania do ustawy dodatkowej przesłanki, której ustawodawca wprost nie przewidział. WSA zwrócił uwagę, że skoro ustawodawca w innych obszarach prawa podatkowego potrafi posługiwać się precyzyjnymi kryteriami podatkowymi, to brak takiego zastrzeżenia w regulacjach dotyczących fundacji rodzinnych nie może być uznany za przypadkowy.

Naczelny Sąd Administracyjny, oddalając skargę kasacyjną organu, w pełni podzielił tę argumentację. W uzasadnieniu zaakcentowano, że „podobny charakter” należy oceniać przez pryzmat cech ustrojowych i funkcjonalnych danego podmiotu, a nie wyłącznie przez jego status podatkowy w danym państwie. NSA wskazał, że podobieństwo nie oznacza tożsamości, wystarczające są cechy zbliżone do polskich spółek handlowych czy innych jednostek organizacyjnych prowadzących działalność gospodarczą. Sam fakt transparentności podatkowej nie może automatycznie przesądzać o wyłączeniu prawa do zwolnienia.

Orzeczenie to ma znaczenie wykraczające poza jednostkową sprawę. Po pierwsze, potwierdza, że organy podatkowe nie mogą dowolnie zawężać zakresu zwolnień podatkowych poprzez wykładnię rozszerzającą obowiązki podatnika lub ograniczającą jego prawa. Po drugie, wzmacnia bezpieczeństwo prawne podmiotów wykorzystujących fundacje rodzinne jako narzędzie sukcesji i zarządzania majątkiem w strukturach międzynarodowych. Po trzecie, pokazuje, że przy ocenie dopuszczalności aktywów fundacji kluczowe znaczenie ma analiza prawna charakteru danego podmiotu, a nie uproszczone kryterium podatkowe.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności w lokowaniu aktywów w strukturach zagranicznych. Każdy przypadek nadal wymaga indywidualnej oceny, w szczególności pod kątem rzeczywistego charakteru podmiotu, zakresu jego działalności oraz zgodności z katalogiem dozwolonej aktywności fundacji rodzinnej.

Z perspektywy praktyki doradczej wyrok NSA można odczytywać jako sygnał, że sądy będą skłonne bronić literalnej i systemowej wykładni przepisów o fundacji rodzinnej, zamiast akceptować fiskalne próby ich ograniczania. Jednocześnie podatnicy powinni zachować ostrożność i dbać o rzetelne uzasadnienie biznesowe przyjmowanych struktur, tak aby fundacja rodzinna nie była postrzegana wyłącznie jako instrument optymalizacji podatkowej, lecz jako narzędzie długoterminowego zarządzania majątkiem i sukcesji.