Projekt nowelizacji Kodeksu spółek handlowych przewiduje istotną przebudowę zasad funkcjonowania grup spółek. Zmiany mają charakter systemowy – rezygnują z dotychczasowego, sformalizowanego modelu holdingowego i wprowadzają możliwość działania w interesie grupy spółek przy jednoczesnym zachowaniu równowagi interesów spółek, ochronie praw wspólników oraz zapewnieniu wypłacalności spółki zależnej. Koncepcyjnie rozwiązania te nawiązują do tzw. doktryny Rezenblum, ukształtowanej w orzecznictwie francuskim, uznawanej za najbardziej wpływowy europejski wzorzec regulacyjny w zakresie odpowiedzialności w grupach spółek. Doktryna ta dopuszcza podejmowanie przez spółkę zależną działań korzystnych dla całej grupy, nawet jeśli są one chwilowo niekorzystne dla niej samej, pod warunkiem spełnienia określonych przesłanek: istnienia rzeczywistej, trwałej struktury grupowej, prowadzenia wspólnej polityki gospodarczej, zachowania równowagi świadczeń w dłuższej perspektywie oraz braku zagrożenia dla wypłacalności spółki zależnej.

Potrzeba nowelizacji wynika w dużej mierze z doświadczeń praktyki stosowania obowiązujących przepisów o prawie holdingowym. Dotychczasowy model, oparty na formalnym uczestnictwie w grupie spółek, obowiązku podejmowania uchwał oraz instytucji wiążącego polecenia, okazał się nadmiernie sformalizowany i w praktyce rzadko wykorzystywany. Wiele organizacji kapitałowych funkcjonowało faktycznie jako zintegrowane podmioty gospodarcze, nie wchodząc w formalny reżim holdingowy z powodu jego sztywności, rozbudowanych obowiązków dokumentacyjnych oraz ryzyka odpowiedzialności.

Projektowane przepisy wprowadzają całkowicie nową definicję grupy spółek, odchodząc od formalnego modelu opartego na uchwałach i wpisach do rejestru.

Zgodnie z planowaną treścią art. 4 § 1 pkt 5¹ KSH grupa spółek to spółka dominująca albo inny podmiot dominujący oraz spółka lub spółki zależne, jeżeli łącznie: trwale współpracują gospodarczo, są objęte instrumentami zintegrowanego zarządzania i prowadzą działalność na podstawie wspólnej, długoterminowej strategii. Nowa definicja ma charakter funkcjonalny – grupa powstaje w oparciu o faktyczne relacje ekonomiczne między podmiotami, a nie na podstawie formalnych aktów korporacyjnych. W praktyce oznacza to, że status grupy będzie oceniany przede wszystkim przez pryzmat rzeczywistego współdziałania spółek, a nie formalnych decyzji czy wpisów do rejestru.

Projekt nowelizacji przewiduje uchylenie całego Działu IV „Grupa spółek”, a tym samym likwidację centralnej instytucji dotychczasowego modelu – wiążącego polecenia. W miejsce formalnego polecenia wprowadzono nowe brzmienie art. 7 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym organy spółki zależnej mogą kierować się interesem grupy spółek, nawet jeśli wiąże się to z przejściowymi niekorzystnymi skutkami dla tej spółki. Dopuszczalność takich działań została jednak uzależniona od spełnienia trzech warunków: zachowania równowagi interesów w rozsądnym okresie, nieprzekraczającym pięciu lat, braku istotnego ograniczenia korzyści, których wspólnicy mogli rozsądnie oczekiwać, oraz braku zagrożenia niewypłacalnością spółki. W praktyce oznacza to odejście od modelu opartego na pojedynczym, formalnym akcie na rzecz modelu ciągłej oceny relacji ekonomicznych w grupie.

W konsekwencji projekt przewiduje m.in.:

• uchylenie całego działu IV Kodeksu spółek handlowych („Grupa spółek”),
• likwidację instytucji wiążącego polecenia,
• wprowadzenie nowej, funkcjonalnej definicji grupy spółek, opartej na rzeczywistej współpracy gospodarczej, zintegrowanym zarządzaniu oraz wspólnej długoterminowej strategii,
• dopuszczenie kierowania się przez organy spółki zależnej interesem grupy spółek, nawet jeżeli powoduje to przejściowe pogorszenie jej sytuacji ekonomicznej.

Jednocześnie projekt wprowadza istotne mechanizmy ochronne, w szczególności:

• wzmocnioną odpowiedzialność podmiotu dominującego wobec wierzycieli spółki zależnej, w przypadku gdy działania podejmowane w interesie grupy doprowadzą do jej niewypłacalności,
• przeniesienie ciężaru dowodu na podmiot dominujący w zakresie wykazania, że nie doszło do naruszenia ustawowych przesłanek działania w interesie grupy,
• rozszerzone instrumenty ochrony wspólników mniejszościowych, w tym możliwość żądania przeprowadzenia audytu przez firmę audytorską oraz dochodzenia świadczeń wyrównawczych.

Nowy model wprowadza jednocześnie wyraźne wzmocnienie odpowiedzialności podmiotu dominującego. Jeżeli wskutek działań w interesie grupy dojdzie do naruszenia równowagi interesów spółek zależnych, skutkującego ich niewypłacalnością, podmiot dominujący będzie odpowiadał wobec wierzycieli spółki zależnej za powstałą szkodę. Ciężar dowodu spoczywa na podmiocie dominującym – to on będzie musiał wykazać, że nie doszło do naruszenia ustawowych przesłanek lub że niewypłacalność nie pozostaje w związku przyczynowym z jego działaniami. Odpowiedzialność ma charakter solidarny i może obejmować także inne podmioty dominujące funkcjonujące w strukturze grupowej.

Równocześnie projekt przewiduje wzmocnienie ochrony wspólników mniejszościowych. Wspólnik lub akcjonariusz reprezentujący co najmniej 5% głosów w spółce zależnej będzie mógł żądać wyznaczenia firmy audytorskiej w celu zbadania przestrzegania zasad działania w interesie grupy. Przewidziano również możliwość dochodzenia roszczeń o świadczenie wyrównawcze lub sądowego ustąpienia ze spółki w przypadku rażącego pokrzywdzenia. W razie zasądzenia świadczenia lub ceny wykupu, odpowiedzialność solidarna obejmuje nie tylko spółkę zależną, ale także podmiot dominujący.

Podkreśleniu wymaga również fakt, że projektowane przepisy obejmą także grupy spółek o charakterze międzynarodowym. Zgodnie z dominującym stanowiskiem doktryny, regulacje dotyczące grup spółek należy kwalifikować do zakresu lex societatis spółki zależnej. Wynika to z faktu, że problematyka dopuszczalnego wpływu spółki dominującej na spółkę zależną oraz odpowiedzialności z tym związanej mieści się w obrębie stosunku korporacyjnego (członkostwa), podlegającego statutowi personalnemu spółki. W konsekwencji przepisy Projektu znajdą zastosowanie do spółek zależnych, których statutem personalnym jest prawo polskie – nawet wówczas, gdy spółką dominującą będzie podmiot zagraniczny.

Praktyczne konsekwencje projektowanych zmian

Jeżeli projektowana nowelizacja zostanie uchwalona w obecnym kształcie, jej znaczenie dla praktyki obrotu gospodarczego może być istotne w kilku wymiarach.

Po pierwsze, odejście od formalnego modelu grupy spółek oznaczać będzie, że status grupy kapitałowej będzie oceniany przede wszystkim przez pryzmat faktycznych relacji gospodarczych między podmiotami, a nie formalnych uchwał czy wpisów w rejestrze przedsiębiorców. W praktyce może to prowadzić do częstszej analizy relacji holdingowych w kontekście odpowiedzialności cywilnoprawnej.

Po drugie, zwiększeniu ulegnie ryzyko odpowiedzialności podmiotów dominujących wobec wierzycieli spółek zależnych. W szczególności istotne znaczenie będzie miało wykazanie, że działania podejmowane w interesie grupy nie naruszały równowagi ekonomicznej między spółkami oraz nie prowadziły do zagrożenia wypłacalności spółki zależnej.

Po trzecie, wzmocnienie instrumentów ochrony wspólników mniejszościowych może skutkować częstszym wykorzystywaniem audytów korporacyjnych oraz sporów dotyczących świadczeń wyrównawczych, zwłaszcza w dużych strukturach holdingowych.

Po czwarte, przedsiębiorcy działający w ramach grup kapitałowych będą musieli w większym stopniu dokumentować proces podejmowania decyzji gospodarczych w grupie – w szczególności wykazywać, że działania spółki zależnej mieszczą się w dopuszczalnych granicach realizacji interesu grupy.

Stan prac legislacyjnych

Projekt nowelizacji Kodeksu spółek handlowych dotyczący regulacji grup spółek znajduje się obecnie na etapie prac legislacyjnych i nie został jeszcze uchwalony przez parlament. Oznacza to, że proponowane rozwiązania mają na razie charakter projektowy i mogą ulec dalszym modyfikacjom w toku procesu legislacyjnego.

Zgodnie z założeniami projektu przewidziano również roczny okres przejściowy dla spółek, które ujawniły uczestnictwo w grupie spółek na podstawie obowiązujących przepisów. Po upływie tego okresu przepisy dotyczące formalnego prawa holdingowego (art. 21¹–21¹⁶ k.s.h.) mają wygasnąć z mocy prawa, a wpisy dotyczące uczestnictwa w grupie spółek zostaną wykreślone z rejestru przedsiębiorców.

Autorką artykułu jest: aplikantka radcowska Weronika Grabowska.